Sáng mùng 10 tháng Giêng hằng năm, nhiều gia đình tất bật chuẩn bị lễ vật cúng vía Thần Tài, bên cạnh cảnh người dân xếp hàng mua vàng từ sớm. Heo quay thường được nhắc đến như “món quen thuộc” trên mâm cúng. Tuy nhiên, thực tế tại nhiều khu chợ phía Nam cho thấy một món khác mới là mặt hàng bán chạy nhất trong ngày này – cá lóc nướng nguyên con.
Ảnh minh họa
Cá lóc nướng “cháy hàng” trước giờ cúng
Những năm gần đây, báo chí trong nước liên tục ghi nhận tình trạng cá lóc nướng tăng giá mạnh trước ngày vía Thần Tài. Theo phản ánh của VnExpress và Tuổi Trẻ Online các mùa vía gần đây, nhiều điểm bán cá lóc nướng tại TP.HCM, Bình Dương, Đồng Nai phải chuẩn bị hàng nghìn con cá từ rạng sáng, có thời điểm cung không đủ cầu, giá tăng gấp rưỡi, thậm chí gấp đôi ngày thường.
Tại một số chợ truyền thống ở TP.HCM, tiểu thương bắt đầu nướng cá từ 2–3 giờ sáng. Mỗi con cá lóc nướng có thể dao động từ 180.000–300.000 đồng tùy kích cỡ, cao hơn đáng kể so với ngày thường. Không ít nơi treo bảng “hết hàng” trước giờ trưa.
Trong khi đó, thịt heo quay – dù vẫn phổ biến – lại không ghi nhận mức “cháy hàng” đồng loạt như cá lóc tại nhiều khu vực miền Nam. Điều này cho thấy một thực tế: ở Nam Bộ, cá lóc nướng mới là món được săn tìm nhiều nhất trong ngày vía Thần Tài.
Ảnh Khắc Quang
Ảnh Trí Thức Trẻ
Vì sao cá lóc trở thành “món quốc dân” ngày vía Thần Tài ở miền Nam?
Theo một số nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, phong tục cúng cá lóc nướng xuất phát từ quan niệm dân gian Nam Bộ. Cá lóc – loài cá sống khỏe, có thể vượt bùn, chịu đựng môi trường khắc nghiệt – tượng trưng cho sự vươn lên, bền bỉ và may mắn trong làm ăn. Cá thường được nướng nguyên con, giữ nguyên vảy, không mổ xẻ cầu kỳ, hàm ý “giữ trọn tài lộc”.
Báo Thanh Niên từng dẫn ý kiến chuyên gia văn hóa cho rằng đây là tập tục mang tính địa phương, không phải quy định bắt buộc trong nghi thức thờ Thần Tài. Ở nhiều tỉnh miền Tây Nam Bộ, cá lóc nướng đã trở thành hình ảnh quen thuộc trong ngày mùng 10 tháng Giêng, đặc biệt với các hộ kinh doanh.
Điều đáng chú ý là phong tục này hầu như không xuất hiện trong nghi lễ nghênh Thần Tài ở Trung Quốc. Theo thông tin từ 新华网 (Tân Hoa Xã) và mục từ “迎财神” trên Baidu Baike, người Trung Quốc thường nghênh Thần Tài vào mùng 5 Tết Âm lịch, với lễ vật phổ biến như bánh bao, rượu, trái cây… chứ không có cá lóc nướng. Sự khác biệt này cho thấy cá lóc là nét văn hóa riêng của Việt Nam, đặc biệt ở miền Nam, chứ không phải phong tục “gốc Hoa” như nhiều người vẫn nghĩ.
Ảnh minh hịa
Ngày vía Thần Tài vốn là dịp người làm ăn, kinh doanh gửi gắm mong cầu một năm thuận lợi. Dù là heo quay hay cá lóc nướng, điều cốt lõi của nghi lễ vẫn nằm ở sự thành tâm.
Thực tế cho thấy phong tục có sự khác biệt giữa các vùng miền. Cá lóc nướng phổ biến ở Nam Bộ, trong khi nhiều gia đình miền Bắc chỉ chuẩn bị mâm lễ đơn giản. Các chuyên gia văn hóa nhiều lần khuyến nghị trên báo chí rằng người dân không nên chạy theo phong trào, tránh chi tiêu quá mức hoặc lãng phí thực phẩm. Bởi suy cho cùng, tín ngưỡng chỉ thực sự có ý nghĩa khi gắn với sự hiểu biết và chừng mực.