Vào năm 2025, tại Torzhok — một thành phố cổ kính nhỏ bé của Nga — các nhà khảo cổ học đã tiến hành khai quật một khu đất nằm bên bờ trái sông Tvertsa.
Ban đầu, đây được xem là một nhiệm vụ khảo sát thực địa thường nhật trước khi triển khai xây dựng một ngôi nhà mới. Thế nhưng, bên dưới lớp đất sâu, họ đã tìm thấy nền móng đá cũ gồm những tảng đá cuội và phiến đá vôi. Dưới một phiến đá lớn, các chuyên gia bất ngờ nhận ra rìa của một vật thể bằng gốm.
Trang Vsluh của Nga mô tả, khi các nhà khoa học nỗ lực đưa hiện vật ra khỏi lòng đất, thành của chiếc hũ gốm đã không chịu nổi áp lực và vỡ tan. Ngay lập tức, những đồng tiền vàng tuôn ra xối xả như mưa, văng ra khắp các phía.
Sau hơn một thế kỷ nằm trong bóng tối dưới lòng đất, chúng vẫn giữ nguyên độ sáng bóng, không hề bị xỉn màu hay dính chặt vào nhau, như thể vẫn đang mòn mỏi chờ đợi chủ nhân quay lại. Nhưng người đó đã mãi mãi không đến.
Tổng trị giá của kho báu này lên tới 4.070 rúp vàng. Con số này lớn đến mức nào? Điều đó còn tùy thuộc vào góc nhìn của mỗi người. Tuy nhiên, vào đầu thế kỷ XX, với số tiền này, người ta có thể dễ dàng mua được vài căn nhà tại Torzhok hoặc gây dựng một cơ nghiệp kinh doanh riêng. Nói cách khác, đây là một gia tài khổng lồ.
Hơn 400 đồng tiền vàng trong chiếc ca gốm
Phát hiện này nằm tại số nhà 10, phố Sadovaya. Tuy nhiên, vào thời điểm trước Cách mạng, cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, con phố này có tên là Dmitrievskaya — đặt theo tên của ngôi đền nằm cách ngôi nhà chỉ khoảng 60 mét.
Kho báu được cất giấu trong một chiếc kandyushka — loại ca gốm nhỏ có quai, tráng men màu nâu vàng. Đây vốn là một vật dụng gia đình hết sức bình thường. Có lẽ, chủ nhân của số vàng này đã vớ lấy bất cứ thứ gì có sẵn trong tầm tay, trút toàn bộ tiền vào đó và chôn xuống nơi mà ông ta cho là an toàn nhất: ngay dưới nền móng của phần nhà phụ.
Người chủ đã hành động rất nhanh chóng và đầy lo âu, nhưng sự tính toán của ông ta lại vô cùng chuẩn xác. Những phiến đá bên trên đã bảo vệ chiếc hũ khỏi những ánh mắt tò mò và cả những cơn mưa. Điều duy nhất người này không tính đến chính là ngày trở lại để đào kho báu lên. Ngày đó đã không bao giờ tới.
Xét về chi tiết, chiếc hũ gốm chứa tổng cộng 409 đồng tiền. Đồng xu cổ nhất được đúc vào năm 1848 dưới thời Hoàng đế Nicholas I. Đồng mới nhất được đúc vào năm 1911, dưới thời Nicholas II. Như vậy, giữa hai mốc thời gian này là cả một dòng chảy lịch sử đầy biến động: từ Chiến tranh Krym, sự kiện xóa bỏ chế độ nông nô, quá trình xây dựng tuyến đường sắt xuyên Siberia cho đến cuộc Cách mạng Nga lần thứ nhất.
Rất có khả năng chủ nhân của kho báu đã sống trọn vẹn qua thời kỳ đầy bão táp này của lịch sử Nga. Ông đã tích cóp tiền bạc trong suốt nhiều thập kỷ, để rồi vào một ngày kinh hoàng nào đó, ông phải chôn giấu toàn bộ gia sản của mình sâu vào lòng đất.
Đại đa số các đồng tiền đều là loại 10 rúp quen thuộc, với số lượng 387 đồng. Tuy nhiên, trong hũ còn có cả những món đồ cực kỳ quý hiếm đối với giới sưu tập: 2 đồng mệnh giá 7 rúp 50 kopeck và 10 đồng mệnh giá 15 rúp.
Những mệnh giá kỳ lạ này chỉ xuất hiện trong vài năm ngắn ngủi sau cuộc cải cách tiền tệ của Sergey Witte vào năm 1897, sau đó nhanh chóng bị rút khỏi lưu thông. Việc tìm thấy chúng trong một kho báu là một sự may mắn vô cùng lớn đối với các nhà nghiên cứu.
Ngoài ra, giữa đống vàng còn lẫn hai đồng tiền mang chân dung của Nicholas I và Alexander III. Chủ nhân của chúng rõ ràng không phải là một nhà sưu tầm; ông đơn giản là người không muốn rời xa những đồng tiền cũ đã được kiểm chứng về giá trị, ngay cả khi đất nước đã phát hành những loại tiền mới.
Những cái tên không có trong danh sách
Các nhà khảo cổ cho biết khu vực tìm thấy kho báu đã có người sinh sống từ nhiều thế kỷ qua. Những công trình đầu tiên xuất hiện tại đây từ giữa thế kỷ XII. Đến thế kỷ XIII, nơi này đã trở thành một điền trang với nhiều khu nhà ở. Vào thế kỷ XVII, khu vực này được gọi là Dmitrievsky Konets, theo tên ngôi nhà thờ mà sau này đã bị những người Bolshevik phá hủy vào những năm 1930.
Bản thân ngôi nhà nơi tìm thấy kho báu cũng không trụ lại được sau cuộc Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại. Sau đó, một công trình mới đã được xây dựng trên nền móng cũ. Suốt bấy nhiêu năm, không một ai nghi ngờ rằng dưới chân họ là cả một kho vàng của người khác.
Các nhà khoa học hiện vẫn chưa thể xác định danh tính của chủ nhân số vàng này. Theo dữ liệu lưu trữ, vào cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, phố Dmitrievskaya có khoảng 24 hộ gia đình. Chủ sở hữu bao gồm đủ mọi tầng lớp xã hội: từ giới tăng lữ của nhà thờ Dmitrievskaya, thương nhân, thủ quỹ, kế toán, cho đến thợ đóng giày, thợ khóa, thư ký, thợ may, thành viên ủy ban tư pháp và thậm chí là cả lao động phổ thông.
Việc xác định chính xác chiếc hũ gốm thuộc về ai là điều gần như bất khả thi ở thời điểm hiện tại. Hệ thống đánh số nhà cũ không khớp với hiện đại, và nhiều tài liệu cũng đã bị thất lạc. Tuy nhiên, điều đó không làm giảm đi giá trị khoa học của kho báu.
Khoảng thời gian kho báu được chôn giấu được xác định dựa trên đồng tiền muộn nhất — năm 1911. Trong hũ không có bất kỳ đồng tiền nào có niên đại sau thời điểm đó. Điều này có nghĩa là kho báu được chôn không sớm hơn năm 1911.
Bà Natalya Sarafanova, người đứng đầu toán khảo cổ Novotorzhsky thuộc Viện Khảo cổ học, Viện Hàn lâm Khoa học Nga, nhận định:
"Nhiều khả năng kho báu đã được cất giấu trong thời kỳ diễn ra những biến động cách mạng năm 1917. Đây được gọi là 'kho báu hồi hương', chủ nhân giấu tài sản với ý định sẽ quay lại lấy sau đó, nhưng vì một lý do nào đó, họ đã không bao giờ thực hiện được."
Chủ nhân đã không trở lại. Có lẽ ông đã phải bỏ lại tất cả để di cư. Có lẽ ông đã bị bắt giữ vì xuất thân là tư sản hay thương nhân. Cũng có thể ông đã thiệt mạng trong một cuộc đấu súng ngẫu nhiên trên phố hoặc qua đời vì đói khát trong cuộc Nội chiến. Chúng ta sẽ chẳng bao giờ biết chắc được.
Hiện tại, toàn bộ 409 đồng tiền vàng đã được bàn giao và lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử - Dân tộc học Toàn Nga ở Torzhok. Bất kỳ ai cũng có thể đến và tận mắt chiêm ngưỡng chúng trong các tủ kính trưng bày của bảo tàng.