Bị hải quân Mỹ phong tỏa cảng đã khiến Iran mất gần 6 tỷ đô la doanh thu dầu mỏ như thế nào?

Iran đang xuất khẩu chưa đến 1/6 lượng dầu so với trước khi chiến tranh bắt đầu.

Lệnh phong tỏa các cảng của Iran, được Washington bắt đầu từ ngày 13/4, là một phần trong nỗ lực của Tổng thống Donald Trump nhằm gây sức ép buộc Iran chấp nhận các điều khoản hòa bình của Mỹ. Tehran đã lên án động thái này là bất hợp pháp và mô tả việc Mỹ bắt giữ tàu thuyền quanh các cảng của nước này là hành động “cướp biển”.

Hành động của Mỹ diễn ra sau khi Iran đóng cửa Eo biển Hormuz đối với tàu thuyền từ phần lớn các quốc gia sau khi các cuộc tấn công của Mỹ - Israel bắt đầu vào ngày 28/2. Tuyến đường thủy hẹp này là lối ra biển chính của Vịnh Ba Tư và thông thường vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu.

Sự gián đoạn này đã khiến giá năng lượng toàn cầu tăng vọt và làm suy giảm nghiêm trọng xuất khẩu từ các nhà sản xuất chủ chốt ở Vùng Vịnh, bao gồm Saudi Arabia, Kuwait, Iraq và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE).

Tuy nhiên, trong giai đoạn đó, Iran phần lớn vẫn có thể tiếp tục xuất khẩu dầu của chính mình. Khi ít đối thủ cạnh tranh hơn có thể vận chuyển hàng hóa qua eo biển, xuất khẩu của Iran vẫn duy trì mạnh trong tháng 3 và một phần tháng 4, trong khi giá dầu tăng cao đã thúc đẩy doanh thu.

Dữ liệu mới hiện cho thấy tình hình đã thay đổi kể từ khi Mỹ bắt đầu phong tỏa hải quân các cảng của Iran.

Xuất khẩu dầu qua Eo biển Hormuz chiếm khoảng 80% tổng kim ngạch xuất khẩu của Iran. Dữ liệu vận tải mới nhất cho thấy lệnh phong tỏa đã làm giảm mạnh lượng dầu thô Iran có thể bán ra nước ngoài, đặc biệt là sang Trung Quốc - khách hàng lớn nhất của nước này.

Các nhà phân tích cho rằng lệnh phong tỏa hiện đang bắt đầu gây ra tổn thất tài chính lớn đối với nền kinh tế Iran, làm dấy lên câu hỏi về việc Iran có thể duy trì chiến tranh trong bao lâu.

Xuất khẩu dầu của Iran bị ảnh hưởng như thế nào bởi lệnh phong tỏa của Mỹ?

Theo dữ liệu từ công ty tình báo thương mại Kpler, xuất khẩu dầu thô và khí ngưng tụ của Iran đã giảm từ gần 2 triệu thùng/ngày (bpd) xuống dưới 300.000 thùng/ngày trong tháng 5. Kpler sử dụng số liệu của 40 ngày trước khi lệnh phong tỏa bắt đầu để so sánh.

Sự sụp đổ này xảy ra bất chấp việc Iran ban đầu được hưởng lợi từ sự gián đoạn mà chính nước này gây ra tại Eo biển Hormuz. Sau khi Tehran đóng tuyến đường chiến lược này sau khi chiến tranh bùng phát, giá dầu và khí đốt toàn cầu tăng mạnh. Iran vẫn tiếp tục xuất khẩu dầu của mình qua eo biển, trong khi các hạn chế đối với những nhà sản xuất khác ở Vùng Vịnh góp phần đẩy giá lên cao hơn.

Trước lệnh phong tỏa, xuất khẩu của Iran vẫn tương đối mạnh trong tháng 3 và phần lớn tháng 4 - đồng thời được hưởng lợi từ đợt tăng giá dầu do việc đóng cửa Eo biển Hormuz đối với mọi hoạt động vận tải khác.

Các loại dầu thô của Iran nhìn chung được giao dịch trên mức 90 USD/thùng và đôi khi vượt 100 USD/thùng.

Sử dụng mức giá ước tính thận trọng là 90 USD/thùng, xuất khẩu 300.000 thùng/ngày sẽ tạo ra khoảng 27 triệu USD doanh thu mỗi ngày, tương đương khoảng 837 triệu USD trong suốt tháng 5.

Đây là mức giảm mạnh so với đầu năm. Trong tháng 3, khi xuất khẩu trung bình đạt 1,84 triệu thùng/ngày, Iran được ước tính thu về khoảng 165,6 triệu USD mỗi ngày, tương đương khoảng 5,13 tỷ USD trong tháng.

Trong tháng 4, xuất khẩu trung bình đạt 1,34 triệu thùng/ngày, tạo ra khoảng 120,6 triệu USD mỗi ngày, tương đương khoảng 3,62 tỷ USD trong tháng.

Theo Lloyd’s List, các số liệu cho thấy doanh thu dầu mỏ của Iran trong tháng 5 thấp hơn khoảng 84% so với tháng 3, phản ánh tác động kinh tế ngày càng gia tăng của lệnh phong tỏa.

Và nếu Iran kỳ vọng doanh thu hàng tháng ở quy mô như tháng 3, nước này đã mất khoảng 5,8 tỷ USD trong tháng 4 và tháng 5.

Hãng Kpler cho biết, mặc dù dữ liệu cho thấy lệnh phong tỏa đã làm giảm mạnh lượng dầu mới rời khỏi Iran, nhưng có thể chưa phản ánh đầy đủ toàn bộ lượng dầu Iran vẫn đến được tay người mua, bởi một số lô hàng đang được chuyển tải giữa các tàu gần Malaysia sau khi rời vùng biển Iran.

Iran vẫn đang sản xuất dầu?

Hiện tại, có. Tuy nhiên, Tehran ngày càng buộc phải lưu trữ lượng dầu thô không thể bán được.

Marc Ayoub, nhà nghiên cứu và tư vấn chính sách năng lượng, nói với Al Jazeera rằng: “Iran đang sử dụng một cách chiến lược phần công suất lưu trữ còn lại của mình. Dữ liệu cho thấy lệnh phong tỏa đang phát huy tác dụng, nhưng áp lực thực sự sẽ đến khi năng lực lưu trữ đó bắt đầu cạn kiệt.”

Phần lớn lượng dầu lưu trữ này đang được chứa nổi trên các tàu chở dầu ngoài biển. Theo Kpler, khoảng 147 triệu thùng dầu thô và khí ngưng tụ của Iran hiện đang được lưu trữ nổi. Trong tổng số đó, khoảng 67 triệu thùng bị mắc kẹt bên trong Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman, không thể vượt qua tuyến phong tỏa của Mỹ.

Iran ngày càng phụ thuộc vào các tàu chở dầu như những cơ sở lưu trữ tạm thời, chất dầu lên tàu và để chúng neo đậu ngoài khơi trong khi tìm cách vận chuyển hàng đến người mua.

“Một số tàu vẫn đã vượt qua các ranh giới hàng hải kể từ khi lệnh phong tỏa bắt đầu,” Ayoub nói. “Iran đã tìm ra cách để vượt qua một số hạn chế, đó là lý do vì sao xuất khẩu vẫn tiếp diễn, dù ở mức thấp hơn nhiều.”

Theo Ayoub, tác động tức thời của lệnh phong tỏa không phải là làm ngừng sản xuất mà là làm gián đoạn dòng tiền từ bán dầu, đặc biệt là sang Trung Quốc - khách hàng lớn nhất của Iran. “Điều đó gây tổn thương trong dài hạn, nhưng không nhất thiết tạo ra cú sốc kinh tế ngay lập tức,” ông nói.

Iran và Trung Quốc đã dành nhiều năm phát triển các tuyến thương mại đường bộ nhằm giảm phụ thuộc vào các điểm nghẽn hàng hải như Eo biển Hormuz và Eo biển Malacca.

Tuy nhiên, các nhà phân tích cho rằng vận tải đường sắt khó có thể trở thành giải pháp thay thế đáng kể cho xuất khẩu dầu của Iran. Hầu hết các đoàn tàu hàng giữa Trung Quốc và Iran vận chuyển hàng hóa sản xuất và sản phẩm tiêu dùng thay vì dầu thô.

Ngoài ra còn có những thách thức lớn về logistics, khi phần lớn các mỏ dầu của Iran nằm ở miền nam đất nước, trong khi phần lớn công suất lọc dầu của Trung Quốc xử lý dầu Iran lại tập trung ở bờ biển phía đông, cách xa hàng nghìn km so với các tuyến đường sắt đi qua Trung Á.

Một chuyến hàng dầu bằng đường sắt thông thường vận chuyển khoảng 60.000 đến 70.000 thùng. Với giá 90 USD/thùng, một lô hàng 70.000 thùng sẽ trị giá khoảng 6,3 triệu USD. Trong khi đó, một tàu chở dầu thông thường có thể vận chuyển hơn 600.000 thùng dầu thô, còn tàu chở dầu siêu lớn (VLCC) có thể chở hơn 2 triệu thùng trong một chuyến đi. Nói cách khác, cần hàng chục chuyến tàu hỏa để vận chuyển khối lượng dầu tương đương với một tàu chở dầu duy nhất.

Iran có thể chịu đựng cú sốc kinh tế này không?

Các nhà phân tích cho rằng lệnh phong tỏa cuối cùng là cuộc cạnh tranh xem bên nào có thể chịu đựng đau đớn kinh tế lâu hơn. Trong khi doanh thu dầu giảm có thể dần làm suy yếu khả năng tài trợ cho các hoạt động quân sự và nền kinh tế thời chiến của Iran, chi phí không chỉ do Iran gánh chịu.

Sự gián đoạn kéo dài tại Eo biển Hormuz cũng khiến các nhà sản xuất lớn ở Vùng Vịnh không thể xuất khẩu bình thường, góp phần làm giá năng lượng toàn cầu tăng cao và tạo thêm áp lực lên nền kinh tế thế giới, vốn gắn chặt với thị trường Mỹ.

“Áp lực hiện đang bắt đầu xuất hiện ở Iran,” Ayoub nói. “Câu hỏi là liệu Mỹ có thể chịu đựng những hệ quả kinh tế rộng lớn hơn đủ lâu để áp lực đó phát huy hiệu quả như mong muốn hay không.”

“Bất kỳ thỏa thuận nào cuối cùng được đưa ra, vấn đề cốt lõi vẫn là ai kiểm soát eo biển,” ông nói. “Hoặc Iran giữ được ảnh hưởng đối với tuyến đường này dưới hình thức nào đó, hoặc cuộc đối đầu sẽ còn kéo dài trong nhiều tháng.”