Nguyên nhân chính của thực trạng diễn ra như “cơm bữa” này là những lỗ hổng, sự bất cập của thị trường, và do cả chính doanh nghiệp, tiểu thương...không muốn giảm lợi nhuận.
Vì sao giá hàng hóa thường tăng như tên lửa, nhưng giảm lại như rùa bò? (Ảnh minh họa)
Quyền lực người tiêu dùng chưa mạnh mẽ
Ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi cho rằng, một trong những nguyên nhân khiến giá hàng hóa giảm chậm là do doanh nghiệp, tiểu thương không muốn giảm lợi nhuận. Khi chi phí tăng, doanh nghiệp nhanh chóng tăng giá để bảo vệ biên lợi nhuận. Khi chi phí giảm, họ thường trì hoãn việc giảm giá để giữ mức lợi nhuận cao hơn.
Bên cạnh đó, quyền lực của người dùng chưa được bảo vệ đúng mức và phát huy để thị trường phát triển lành mạnh. Họ thường xuyên là những người chịu nhiều thiệt thòi nhất trong mọi biến động giá cả.
Tuy nhiên theo ông Huy, về lâu dài, đây sẽ là “chiêu bài” phản tác dụng với những doanh nghiệp, tiểu thương chây ỳ, cố thủ. Trong nền kinh tế thị trường, người tiêu dùng chính là lực lượng quyết định cuối cùng. Khi giá cả không còn phù hợp với khả năng chi trả hoặc giá trị thực, người tiêu dùng hoàn toàn có thể điều chỉnh hành vi mua sắm.
Chuyên gia Nguyễn Quang Huy
Họ có thể lựa chọn nhà cung cấp có giá và chất lượng hợp lý hơn, chuyển sang sản phẩm thay thế có chất lượng với chi phí thấp hơn, hoặc thậm chí tiết giảm chi tiêu. Đối với hàng hóa không thiết yếu, người tiêu dùng có thể cắt giảm đáng kể hoặc tạm hoãn mua sắm. Ngay cả với các mặt hàng thiết yếu, nhiều hộ gia đình cũng sẽ tối ưu chi tiêu ở mức cần thiết.
Về phía doanh nghiệp và hộ kinh doanh, theo ông Huy, việc cân đối hài hòa giữa lợi nhuận trước mắt và sự phát triển bền vững là việc rất cần thiết. Điều chỉnh giá phù hợp với diễn biến chi phí, thị trường sẽ giúp xây dựng uy tín của mình và niềm tin của khách hàng, từ đó góp phần giữ vững thị phần để tăng trưởng ổn định.
Ông Huy cũng nhấn mạnh, các cơ quan chức năng như hiệp hội bảo vệ người tiêu dùng, các hiệp hội ngành hàng và cơ quan quản lý nhà nước cần mạnh tay hơn, tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo vệ người tiêu dùng, tăng cường minh bạch thông tin thị trường, thúc đẩy cạnh tranh công bằng, giám sát việc chấp hành pháp luật về giá và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.
“ Khi doanh nghiệp phát triển trên nền tảng cạnh tranh lành mạnh, người tiêu dùng được bảo vệ đúng mức, được phát huy quyền lực của mình và Nhà nước kiến tạo môi trường minh bạch thì những lỗ hổng trên thị trường sẽ dần được bịt kín. Sức mua sẽ được củng cố, tổng cầu được duy trì, tạo động lực cho sản xuất, kinh doanh và góp phần hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng kinh tế nhanh, bền vững ”, ông Huy nêu quan điểm.
Đồng quan điểm, một chuyên gia kinh tế cũng cho rằng, hiện tượng giá hàng hóa tăng nhanh, giảm chậm, thường xuyên thiết lập mặt bằng mới ngày càng cao xuất phát từ nhiều nguyên nhân.
Thứ nhất, xăng dầu không phải yếu tố duy nhất quyết định giá bán. Ngoài nhiên liệu, doanh nghiệp còn phải gánh nhiều khoản chi phí khác như nguyên liệu, nhân công, điện năng, mặt bằng, bảo hiểm, lãi vay hay khấu hao tài sản. Phần lớn những khoản chi này chưa giảm tương ứng.
Thứ hai là “độ trễ truyền dẫn giá”. Hàng hóa lưu thông trên thị trường thường được nhập từ trước với mức chi phí cũ, trong khi nhiều hợp đồng vận chuyển, cung ứng nguyên liệu cũng đã được ký kết trước đó.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng có tâm lý thận trọng trước biến động của giá nhiên liệu. Nếu giá xăng chỉ giảm trong một vài kỳ điều hành rồi tăng trở lại, việc điều chỉnh giá bán liên tục sẽ làm xáo trộn hoạt động kinh doanh.
Tuy nhiên, chuyên gia nhấn mạnh: “ Đồng ý là có độ trễ trong việc giảm giá nhưng không thể kéo dài đến hàng tháng hay mấy tháng, mà chỉ sau 1, 2 tuần là phải điều chỉnh ngay. Nếu chỉ lấy lý do cần độ trễ là không đủ thuyết phục, bởi rõ ràng là ”nước lên thì thuyền lên, nước xuống thì thuyền phải xuống“. Nên coi tình trạng này là một ”căn bệnh“ để lực lượng quản lý thị trường có sự kiểm soát kịp thời ”.
Chuyên gia cũng chỉ ra nguyên nhân sâu xa của thực trạng này. Đó là sự phân phối không công bằng, để cấp trung gian hưởng lợi quá nhiều khiến giá hàng hóa khó giảm . Trong khi khâu trung gian hưởng lợi thì bản thân nhà sản xuất chưa chắc đã có lợi theo và người dân, người tiêu dùng luôn phải mua hàng với giá đắt. Nếu không có giải pháp quản lý hiệu quả hơn, thì quyền lợi khách hàng không được đảm bảo và câu chuyện “té nước theo mưa” sẽ rất khó chấm dứt.
Bên cạnh đó, việc thị trường ở Việt Nam vẫn phụ thuộc vào các doanh nghiệp, tư thương, tiểu thương cũng là bất cập khiến việc kiểm soát giá khó hơn. Lẽ ra, người tiêu dùng sẽ phải là người làm chủ cuộc chơi và được hưởng dịch vụ hàng hóa đúng với chất lượng, giá cả phù hợp. Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, người tiêu dùng dường như bị lép về và quyền quyết định giá thuộc về các doanh nghiệp, tiểu thương.
Trong khi đó, bản chất của các tiểu thương, doanh nghiệp là nhà kinh doanh, mà đã là kinh doanh thì phải có lãi, càng lãi nhiều sẽ càng đem lại lợi ích nhiều.
“ Tuy nhiên theo tôi dù kinh doanh như thế nào thì cũng phải chú trọng đến thị trường, đến quyền lợi của người tiêu dùng. Cụ thể là các doanh nghiệp, các thương nhân phải cân nhắc, tính toán xem giá hàng hóa thiết yếu tăng quá cao như hiện nay có làm méo mó thị trường hay không, có làm giảm sức cạnh tranh của các mặt hàng trong nước với hàng hóa nhập khẩu hay không, từ đó phải tính toán một cách cụ thể để có sự điều chỉnh giá cả hàng hóa cho phù hợp ”, chuyên gia nói.
Xu hướng giá xăng dầu trong nước từ đầu năm đến nay. (Nguồn: Bộ Công Thương).
Chuyên gia kinh tế Lê Đăng Doanh nhận xét, khi giá nguyên liệu đầu vào, đặc biệt là giá tăng thì đa số các mặt hàng đều tăng rất nhanh do giá xăng ảnh hưởng tới chi phí vận chuyển, chi phí sản xuất (gạch, thép, nhựa, phân bón...), từ đó khiến giá cả hàng hóa tăng theo. Bên cạnh đó, trên thực tế có nhiều cá nhân, đơn vị dù còn hàng tồn kho nhập trước đó với giá thấp nhưng vẫn tranh thủ cơ hội này để đẩy giá kiếm lời, càng đẩy nhanh tốc độ hình thành mặt bằng giá mới.
Nhưng khi giá xăng dầu và chi phí đầu vào giảm thì giá hàng hóa lại “án binh bất động”.
“ Đây là hành vi kinh doanh không chân chính, càng làm nhiễu loạn mặt bằng giá cả thị trường, khiến nhiều mặt hàng, dịch vụ có giá vượt giá trị thật ”, ông Doanh nhấn mạnh.
Từ thực trạng này, ông Doanh cho rằng, để bình ổn thị trường, chặn đứng hiện tượng người bán lợi dụng găm giá, “chây ì” không chịu giảm thì trong thời điểm giá xăng hạ, Nhà nước cần tung ra một số hàng hoá với giá bình ổn để điều tiết thị trường. Khi giá nhiều mặt hàng Nhà nước bán rẻ hơn thì các cửa hàng tư nhân sẽ phải cạnh tranh, điều chỉnh giá cả. Tuy nhiên, việc này không dễ dàng và không nên dùng mệnh lệnh hành chính mang tính ép buộc cao.
Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân
Giá xăng dầu không quyết định tất cả
Mặc dù vậy, ông Doanh cho rằng, trong nhiều tình huống, có thể chấp nhận việc mặt bằng giá chậm giảm và giá xăng dầu không phải là yếu tố cấu thành giá duy nhất. Nhiều loại hàng hóa đã nhập trước đó với giá cao, nên phải bán ra thị trường mức tương ứng để hoàn vốn. Nếu giảm giá ngay, người bán có thể sẽ phải bù lỗ vì mua vào cao, bán ra thấp.
Những mặt hàng có độ trễ giảm giá lâu nhất có thể chấp nhận được là nông sản, thủy sản, công nghiệp...vì đây là những loại hàng có chi phí nguyên liệu cao và tiểu thương, doanh nghiệp cần một khoảng thời gian nhất định mới có được sản phẩm và bán ra thị trường.
Đơn cử, người nông dân trồng rau phải mua phân bón lúc giá cao, vận chuyển cây giống cũng với chi phí cao, nhưng rau thì phải trồng vài tháng mới thu hoạch được. Vì vậy, nếu bán giá thấp thì không đủ bù lỗ cho chi phí cao lúc đầu tư.
Một yếu tố nữa là thị trường giảm giá hay không còn phụ thuộc vào việc nhập khẩu. Khi hàng nhập khẩu nhiều thì độ trễ giảm giá sẽ lâu hơn, còn nhiều mặt hàng chưa nhập khẩu hoặc ít nhập khẩu thì giá sẽ giảm nhanh hơn.
Chuyên gia kinh tế Lê Đăng Doanh.
Ông Nguyễn Quang Huy cũng cho rằng, xăng dầu không phải là yếu tố duy nhất cấu thành giá sản phẩm. Doanh nghiệp còn phải chi trả cho nguyên vật liệu, tiền lương, lãi vay, mặt bằng, khấu hao tài sản, bảo hiểm, thuế và nhiều chi phí quản lý khác. Không ít doanh nghiệp vẫn đang sử dụng nguyên liệu hoặc hàng tồn kho được nhập vào khi giá còn cao, nên việc điều chỉnh giá cần có một độ trễ nhất
Ông Huy đưa ra ý kiến, trong bối cảnh hiện nay, việc rà soát, điều chỉnh giá không chỉ cần được thực hiện ở lĩnh vực vận tải, logistics hay giao hàng mà cần lan tỏa đến toàn bộ chuỗi cung ứng. Khi điều kiện đầu vào đã thuận lợi hơn, mỗi chủ thể cần chủ động xem xét lại cơ cấu chi phí để có những điều chỉnh hợp lý, đặc biệt đối với các mặt hàng tiêu dùng thiết yếu gắn trực tiếp với đời sống của người dân.
“ Điều này không chỉ thể hiện trách nhiệm với khách hàng mà còn góp phần xây dựng một thị trường minh bạch, công bằng và cạnh tranh lành mạnh. Nếu mỗi khâu trong chuỗi cung ứng cùng chia sẻ một phần lợi ích khi chi phí giảm thì hiệu ứng lan tỏa sẽ rất lớn, giúp giảm mặt bằng giá, kích thích tiêu dùng, thúc đẩy sản xuất và tạo động lực cho tăng trưởng kinh tế.
Ngược lại, nếu mỗi khâu đều giữ lại phần lợi ích đó cho riêng mình thì cuối cùng người tiêu dùng vẫn là đối tượng phải gánh chịu, còn doanh nghiệp cũng sẽ đối mặt với sức mua suy giảm và thị trường tăng trưởng chậm ”, ông nói thêm.
Bộ Công Thương vào cuộc rà soát
Tại họp báo Chính phủ thường kỳ sáng 4/7, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết, Bộ Công Thương Bộ Công Thương đang phối hợp với các bộ, ngành triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm đưa mặt bằng giá hàng hóa điều chỉnh theo xu hướng giảm của giá xăng dầu trong thời gian tới.
Ông Tân cho rằng, nếu giá xăng dầu tăng cao dẫn đến giá hàng hóa tăng cao thì khi giá xăng dầu đã giảm, giá các mặt hàng cũng phải giảm theo.
“ Nếu thương nhân, doanh nghiệp đưa ra lý do vì giá xăng dầu tăng cao dẫn đến giá tăng cao, thì phải thực hiện theo tỷ lệ thuận, giá xăng dầu đã giảm thì giá các mặt hàng cũng phải giảm theo. Cần phải xoá bỏ tâm lý kiên trì giữ giá bất hợp lý ”, Thứ trưởng nhấn mạnh.