Giải mã “bức tranh” VNTAX 200 năm 2026: Từ góc nhìn quản lý nghĩa vụ thuế đến năng lực quản trị chủ động

Một mặt bằng mới đã được thiết lập

Năm 2025, nhóm 200 đơn vị dẫn đầu nộp khoảng 967.625 tỷ đồng, cao hơn 176.104 tỷ đồng so với năm 2024, tương đương mức tăng 22,2%. Quy mô tăng nhanh nhưng sự tập trung cũng rất lớn: 10 vị trí đầu đóng góp 459.446 tỷ đồng, tức 47,5% toàn bảng; 20 vị trí đầu chiếm 62,3%; còn 50 vị trí đầu chiếm gần 79,7%. Nói cách khác, cứ 10 đồng thuế trong bảng dữ liệu thì gần 8 đồng đến từ một phần tư số đơn vị.

Mặt bằng để đứng trong nhóm đầu cũng được đẩy lên. Có 24 đơn vị nộp từ 10.000 tỷ đồng trở lên, 54 đơn vị nộp vượt 3.000 tỷ đồng và 126 đơn vị nộp vượt 1.000 tỷ đồng. Ở chiều ngược lại, ngưỡng của vị trí thứ 200 là 361,9 tỷ đồng. Những con số này không chỉ phản ánh quy mô nguồn thu mà còn cho thấy phạm vi doanh nghiệp có thể được xem là trọng yếu đối với công tác quản lý thuế đang rộng ra sao.

Trong bối cảnh Việt Nam hiện có hàng trăm nghìn doanh nghiệp đang hoạt động, thực tế này cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của các tập đoàn, tổng công ty và doanh nghiệp quy mô lớn. Là các đầu tàu trong việc tạo nguồn thu ổn định cho ngân sách nhà nước, các doanh nghiệp này mặt khác cũng thể hiện khả năng thực thi nghĩa vụ thuế xuất sắc trong nhóm ngành hoạt động của mình.

Năm 2025, nhóm 200 đơn vị dẫn đầu nộp khoảng 967.625 tỷ đồng, cao hơn 176.104 tỷ đồng so với năm 2024, tương đương mức tăng 22,2%

Mức nộp cao không đồng nghĩa với rủi ro cao. Ngược lại, đó thường là dấu hiệu của quy mô hoạt động lớn, sức đóng góp mạnh và năng lực vận hành đáng kể. Điều quan trọng là doanh nghiệp có thể kể được câu chuyện kinh tế đằng sau con số một cách rõ ràng: doanh thu hình thành từ đâu, chi phí được phân bổ như thế nào, nghĩa vụ thuế phát sinh ở thời điểm nào và dữ liệu kế toán, hóa đơn, hợp đồng có đang vận hành thống nhất hay không. Dưới đây là một số phân tích và đề xuất để các doanh nghiệp (không chỉ trong số VNTax 200 mà có thể cả những doanh nghiệp khác) xem xét tình huống cụ thể của mình và chủ động quản trị tình hình thuế của mình thông qua các quy trình và công cụ, chẳng hạn như bộ chỉ số đánh giá hiệu quả và rủi ro thuế đã được nhắc tới trong các bài trước.

Ba lớp trọng tâm để doanh nghiệp chủ động quản trị thuế

Trọng tâm thứ nhất là quản trị các giai đoạn tăng trưởng đột biến. Nhóm đa ngành có trọng tâm bất động sản và ô tô nộp 148.773 tỷ đồng, tăng 164,9% và chiếm 15,4% tổng số thuế đã nộp. Riêng bất động sản - xây dựng nộp 57.615 tỷ đồng, tăng 181,6%. Với những ngành có biến động mạnh theo dự án, chu kỳ bàn giao hoặc thay đổi chính sách kinh doanh, doanh nghiệp có thể chủ động chuẩn bị bằng cách lập hồ sơ giải trình theo từng mốc phát sinh, liên kết rõ dữ liệu pháp lý, hợp đồng, doanh thu, chi phí và nghĩa vụ thuế.

Trọng tâm thứ hai là quản trị cấu trúc thuế, nhất là thuế gián thu - là loại thuế mà doanh nghiệp thường được coi là “đại lý thu hộ” cho ngân sách. Ô tô nộp 79.038 tỷ đồng tiền thuế, tăng 31,1%; bia rượu dù giảm 3,3% vẫn nộp 54.798 tỷ đồng; thuốc lá nộp 31.719 tỷ đồng và tăng 14,7%; xăng dầu - khí đốt nộp 36.827 tỷ đồng, giảm 6,9%. Với các nhóm hàng có nhiều sắc thuế (gồm cả trực thu và gián thu) và nhiều “điểm” có thể phát sinh nghĩa vụ kê khai và/hoặc nộp thuế của doanh nghiệp, doanh nghiệp có thể giảm thiểu rủi ro bằng cách chuẩn hóa chính sách giá, chuẩn hóa các “chốt kiểm soát” cũng như quy trình như đối chiếu sản lượng, kiểm soát dữ liệu nhập khẩu, phân phối và quy trình về hóa đơn ngay trong quá trình vận hành hằng ngày.

Trọng tâm thứ ba là quản trị lợi nhuận chịu thuế và các ước tính kế toán. Ngân hàng có 23 đại diện, nộp 104.604 tỷ đồng, tăng 8,5%. Phần thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) trong dữ liệu đạt khoảng 71.640 tỷ đồng, tương đương 68,5% số nộp của nhóm. Chứng khoán nộp 8.310 tỷ đồng, tăng 16,7%; bảo hiểm nộp 6.257 tỷ đồng, tăng 9,1%. Ở các ngành này, chất lượng dữ liệu, nguyên tắc phân loại, chính sách dự phòng và thời điểm ghi nhận không chỉ là vấn đề kế toán mà là nền tảng để doanh nghiệp giải thích nhất quán kết quả thuế của mình.

Bất động sản và xây dựng: chuẩn bị tốt cho từng mốc dự án

Mức tăng 181,6% của bất động sản - xây dựng không nhất thiết phản ánh một nhịp tăng đều và bền vững. Doanh thu, chi phí, tiền sử dụng đất, chi phí vốn và nghĩa vụ thuế có thể dồn vào một số mốc pháp lý hoặc bàn giao. Vì vậy, một năm tăng rất mạnh có thể được nối tiếp bằng một năm thấp hơn, ngay cả khi hoạt động dài hạn không thay đổi tương ứng.

Mức tăng 181,6% của nhóm doanh nghiệp bất động sản - xây dựng không nhất thiết phản ánh một nhịp tăng đều và bền vững

Điểm doanh nghiệp có thể chủ động nhất là quản trị sự nhất quán về dữ liệu giữa thời điểm phát sinh doanh thu, chi phí và hồ sơ pháp lý. Với từng dự án, nên có một bộ hồ sơ theo dõi xuyên suốt từ phê duyệt, hợp đồng, tiến độ, bàn giao, hóa đơn, nghĩa vụ đất, chi phí vốn đến phân bổ chi phí dùng chung. Khi dữ liệu được tổ chức theo vòng đời dự án, việc giải thích biến động thuế sẽ trở nên tự nhiên hơn và ít phụ thuộc vào xử lý thủ công cuối kỳ.

Nhóm này có 22 đơn vị, trong khi mức nộp lớn nhất chỉ chiếm 23,6% tổng số của nhóm. Điều đó cho thấy biến động không chỉ nằm ở một doanh nghiệp riêng lẻ mà phản ánh một chuyển động rộng hơn của ngành. Đây cũng là cơ hội để doanh nghiệp xây dựng bộ chỉ số theo dõi nội bộ như biên lợi nhuận theo dự án, tỷ lệ chi phí lãi vay, chi phí bán hàng, tiến độ ghi nhận doanh thu và tỷ lệ chi phí đã hoàn thiện hồ sơ.

Tài nguyên và năng lượng: quản trị thuế theo chuỗi giá trị

Số thuế phải nộp của ngành dầu khí đạt 135.441 tỷ đồng, tăng 6,4% và chiếm 14,0% toàn bảng. Ba đơn vị trong ngành có mức độ tập trung cao, khi vị trí đầu ngành chiếm 67,2% số nộp. Xăng dầu - khí đốt còn tập trung hơn với tỷ lệ 83%. Than và khoáng sản nộp mức thuế 27.223 tỷ đồng, giảm 5,5%, mức tập trung 88,3%. Con số này của điện năng là 20.891 tỷ đồng và tăng 8,4%.

Số thuế phải nộp của ngành dầu khí đạt 135.441 tỷ đồng, tăng 6,4% và chiếm 14% toàn bảng VNTAX 200

Ở các ngành này, với nhiều khâu và nhiều công đoạn trong quá trình sản xuất và phân phối, việc quản trị thuế hiệu quả có thể đi theo chuỗi. Giá đầu vào, sản lượng khai thác, hao hụt, tồn kho, phí và nghĩa vụ tài nguyên, thuế nhập khẩu, thuế giá trị gia tăng (GTGT) và thuế TNDN đều có sự liên kết. Khi doanh nghiệp thiết lập được cơ chế đối chiếu định kỳ giữa dữ liệu sản xuất, kho, bán hàng, kế toán và tờ khai, các chênh lệch có thể được phát hiện sớm và xử lý trước khi trở thành vấn đề lớn.

Mức tập trung cao cũng gợi ý rằng doanh nghiệp không nên chỉ nhìn vào số liệu bình quân ngành. Việc so sánh hiệu quả thuế cần được đặt trong bối cảnh vị trí (của doanh nghiệp) trong chuỗi giá trị, quy mô, mô hình hoạt động và mức độ tích hợp. Một bộ chỉ số đánh giá (về hiệu quả / rủi ro thuế và các vấn đề khác như hiệu quả hoạt động) được thiết kế riêng cho từng khâu - khai thác, chế biến, nhập khẩu, phân phối hoặc bán lẻ - sẽ giúp doanh nghiệp quản trị thực chất hơn.

Ô tô, bia rượu và thuốc lá: chuẩn hóa giá và dữ liệu phân phối

Số thuế phải nộp của ba ngành này cộng lại khoảng 165.556 tỷ đồng, tương đương 17,1% tổng số nộp. Nếu tính thêm xăng dầu - khí đốt, bốn nhóm hàng có gánh nặng thuế gián thu lớn nộp hơn 202.000 tỷ đồng. Đây là lý do quản trị thuế ở các ngành tiêu dùng đặc thù không thể đặt trọng tâm duy nhất vào thuế TNDN.

Điểm cần quản trị thường nằm ở giá tính thuế trong chuỗi sản xuất - phân phối. Khi hàng hóa đi qua nhiều pháp nhân, chính sách chiết khấu, hỗ trợ thương mại, khuyến mại, phí phân phối và giao dịch với bên liên quan đều có thể ảnh hưởng đến cơ sở tính thuế. Doanh nghiệp có thể chủ động bằng cách chuẩn hóa chính sách thương mại, cập nhật hợp đồng kịp thời, đối chiếu hóa đơn với chương trình bán hàng và lưu lại cơ sở xác định giá theo từng kênh phân phối.

Dữ liệu thuế phải nộp cũng cho thấy ba hướng khác nhau: ô tô tăng 31,1%, thuốc lá tăng 14,7%, còn bia rượu giảm 3,3%. Vì vậy, thay vì dùng một bộ chỉ số chung, doanh nghiệp nên xây dựng dashboard riêng theo ngành hàng và kênh bán. Với ngành tăng nhanh, trọng tâm là tính đầy đủ của sản lượng và doanh thu; với ngành giảm, trọng tâm là tồn kho, chính sách giá, chiết khấu, hàng hủy hoặc hàng trả lại.

Tài chính: nâng chất lượng dữ liệu

Ngân hàng có độ phủ rộng nhất trong bảng xếp hạng với 23 đơn vị. Mức tập trung khá thấp: vị trí lớn nhất chỉ chiếm 11,9% số nộp của nhóm. Điều này cho thấy nguồn thu được trải trên nhiều tổ chức hơn, đồng thời tạo điều kiện cho việc so sánh ngang giữa các đơn vị có mô hình tương đồng.

Ngành ngân hàng có độ phủ rộng nhất trong bảng xếp hạng với 23 đơn vị (Ảnh minh hoạ, nguồn: Internet)

Với ngành tài chính, với tính chất phức tạp của các giao dịch phát sinh trong ngành, trọng tâm không chỉ nằm ở lợi nhuận cuối cùng mà còn ở cách phân loại thu nhập, chi phí vốn, khoản phải thu, tài sản có vấn đề, dự phòng, xử lý nợ, phí dịch vụ và giao dịch trong hệ sinh thái. Doanh nghiệp có thể giảm đáng kể áp lực giải trình bằng cách thống nhất cách hiểu giữa kinh doanh, kế toán, quản trị rủi ro và thuế ngay từ khi thiết kế sản phẩm hoặc triển khai giao dịch mới.

Chứng khoán ghi nhận mức thuế phải nộp tăng 16,7%, nhanh hơn ngân hàng, còn bảo hiểm tăng 9,1%. Dù quy mô tuyệt đối nhỏ hơn, hai ngành này có tỷ trọng thuế TNDN tương đối cao. Một quy trình rà soát định kỳ về dự phòng, đánh giá lại tài sản, thời điểm ghi nhận phí, phân bổ chi phí và giao dịch liên quan sẽ giúp doanh nghiệp duy trì sự nhất quán giữa báo cáo tài chính, báo cáo quản trị và hồ sơ thuế.

Công nghệ, viễn thông và bán lẻ: biến dữ liệu lớn thành lợi thế tuân thủ

Công nghệ - viễn thông - truyền thông nộp 65.231 tỷ đồng, gần như đi ngang, giảm 0,3%. Mức độ tập trung vẫn cao khi vị trí lớn nhất chiếm 64,8% số nộp của nhóm. Bán lẻ tăng 33,7% lên 5.231 tỷ đồng, trong khi phân phối - bán lẻ giảm 33,7% xuống 6.531 tỷ đồng. Tên ngành gần nhau chưa chắc có cùng cấu trúc thuế hoặc mô hình kinh doanh.

Đặc trưng của các ngành này là số lượng giao dịch rất lớn, nhiều kênh bán và nhiều chương trình khuyến mại. Việc quản lý dữ liệu giao dịch cho cả mục đích kinh doanh và thuế vì vậy là một điểm trọng yếu của ngành. Thay vì xem đây là thách thức thuần túy, doanh nghiệp có thể biến dữ liệu thành lợi thế bằng cách tự động hóa việc đối soát giữa hệ thống bán hàng, hóa đơn điện tử, cổng thanh toán, kho, chương trình khuyến mại và sổ kế toán. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, các chênh lệch nhỏ có thể được phát hiện và điều chỉnh sớm.

Cách kiểm soát hiệu quả nhất là kiểm soát bằng dữ liệu thông qua việc đối soát dữ liệu. Đối chiếu tự động giữa hệ thống bán hàng, hóa đơn điện tử, cổng thanh toán, kho, sổ kế toán và tờ khai có giá trị hơn nhiều so với chọn mẫu thủ công vào cuối kỳ. Dữ liệu chuẩn hóa cũng giúp giải thích biến động theo sản phẩm, kênh, địa bàn và thời điểm.

Từ tuân thủ sang năng lực quản trị thuế chủ động

Trong năm 2026, Bộ Tài chính và cơ quan thuế tiếp tục thúc đẩy quản lý thuế theo hướng dựa trên dữ liệu, mức độ tuân thủ và phân loại rủi ro. Thông tư số 94/2026/TT-BTC, có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, là một dấu mốc quan trọng khi đặt trọng tâm vào thu thập, xử lý, quản lý và sử dụng thông tin người nộp thuế phục vụ quản lý tuân thủ, quản lý rủi ro trong quản lý thuế.

Sự chuyển dịch này là tín hiệu tích cực để doanh nghiệp “nâng cấp” cách tiếp cận thuế: không chỉ kê khai đúng hạn mà còn hiểu rõ dữ liệu nào tạo nên nghĩa vụ thuế, dữ liệu nào cần thu thập cho báo cáo thuế, chỉ tiêu nào biến động mạnh, số liệu nào phụ thuộc vào ước tính hoặc phân bổ và hệ thống nào là nguồn gốc của dữ liệu trên tờ khai.

Năm 2026, Bộ Tài chính và cơ quan thuế tiếp tục thúc đẩy quản lý thuế theo hướng dựa trên dữ liệu, mức độ tuân thủ và phân loại rủi ro (Ảnh minh hoạ, nguồn: Internet)

Một chương trình quản trị thuế chủ động có thể bắt đầu bằng bộ chỉ số cảnh báo phù hợp cho từng ngành. Ví dụ, với bất động sản, đó là các chỉ số liên quan đến doanh thu, chênh lệch giữa doanh thu TNDN, GTGT và hóa đơn và vấn đề chi phí phân bổ. Với tài chính, đó là biến động của các khoản dự phòng, thu nhập về phí và các giao dịch liên kết. Với các ngành kinh doanh hàng chịu thuế gián thu, đó là chênh lệch giá bán và giá tính thuế hoặc tương quan giữa thuế gián thu, doanh thu và sản lượng. Với bán lẻ và công nghệ, đó là tỷ lệ giao dịch chưa đối soát, hóa đơn điều chỉnh và doanh thu chưa thực hiện.

Một trong những vai trò của lãnh đạo doanh nghiệp trong thời đại ngày nay là nuôi dưỡng văn hóa tuân thủ chủ động. Thay vì chỉ hỏi “đã kê khai xong chưa”, câu hỏi nên là: “có những rủi ro nào”, rủi ro nào có giá trị lớn nhất, rủi ro nào lặp lại qua nhiều kỳ, dữ liệu nào chưa có chủ sở hữu rõ ràng, và nếu cần giải trình nhanh thì hồ sơ đã đủ liền mạch từ giao dịch đến báo cáo hay chưa. Khi các câu hỏi này được đặt thường xuyên, quản trị thuế sẽ trở thành một phần tự nhiên của quản trị kinh doanh.

Thay lời kết

Đối với cá nhân tôi, điểm đáng chú ý nhất của bảng số liệu VNTax 200 không phải là những doanh nghiệp nào đứng ở đầu bảng mà là cách mỗi ngành cho thấy nghĩa vụ thuế có thể biến động theo một logic riêng. Bất động sản gắn với vòng đời dự án. Tài nguyên và năng lượng gắn với các công đoạn và chuỗi giá trị. Hàng tiêu dùng đặc thù gắn với thuế gián thu, doanh thu và chính sách giá. Tài chính cho thấy mối liên kết chặt chẽ với chất lượng lợi nhuận và ước tính kế toán. Công nghệ và bán lẻ phụ thuộc vào năng lực kiểm soát khối lượng dữ liệu lớn.

Không có một công thức quản trị thuế chung nào có thể áp dụng cho mọi ngành. Nhưng có một điểm chung: doanh nghiệp ngày càng có thể và cần quản trị và kiểm soát tình hình thuế bằng dữ liệu và càng chuẩn bị sớm thì càng có khả năng kiểm soát tốt hơn. Một hệ thống đủ gần với hoạt động kinh doanh, đủ định lượng để ưu tiên nguồn lực và đủ liền mạch để giải thích con số sẽ giúp thuế không còn là câu chuyện xử lý sau cùng mà trở thành một năng lực quản trị tạo niềm tin cho các bên hữu quan, từ các cổ đông, nhà cung cấp, nhân viên đến cơ quan thuế.

Rủi ro thuế phụ thuộc vào nhiều yếu tố, đặc biệt là quy mô, ngành hoạt động, mô hình giao dịch và chất lượng dữ liệu. Tuy nhiên, rủi ro hoàn toàn có thể được nhận diện, đo lường và quản trị hiệu quả nếu doanh nghiệp có tư duy tuân thủ chủ động từ cấp lãnh đạo, kết hợp với công cụ phù hợp như bộ phân tích chỉ số rủi ro thuế, checklist hồ sơ theo ngành, quy trình đối chiếu dữ liệu tự động và toolkit quản trị thuế chuyên nghiệp. Khi được đầu tư đúng cách, quản trị thuế không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro mà còn giúp doanh nghiệp vận hành minh bạch, tự tin và bền vững hơn.