Luật sư Châu Việt Bắc, Phó giám đốc VIAC Chi nhánh TP.HCM, trình bày tại hội nghị - Ảnh: TN
Thực tế này được các chuyên gia, luật sư và trọng tài viên mổ xẻ tại hội nghị "Chuyển đổi số trong giao dịch mua bán hàng hóa: từ từng phần đến toàn diện", do Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP.HCM (ITPC) phối hợp cùng Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) tổ chức sáng 19-8 tại TP.HCM. Đặc biệt đối với doanh nghiệp kinh doanh trên nền tảng số (mua bán hàng online).
Doanh nghiệp đang giao dịch số "nửa vời"
Chia sẻ tại hội thảo, bà Hồ Thị Quyên, Phó giám đốc ITPC, nhìn nhận bức tranh thương mại số năm 2026 đang chuyển mình mạnh mẽ từ "số hóa quy trình" sang xây dựng hệ sinh thái thông minh, kết nối toàn diện.
Điều này mở ra cơ hội tối ưu chi phí và bứt phá cho cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là nhóm vừa và nhỏ (SMEs). Tuy vậy, trên thực tế chuỗi giao dịch thương mại hiện nay vẫn chưa đạt mức "toàn trình" mà đa phần chỉ dừng ở mức một phần, xen kẽ giữa thủ công, giấy tờ và điện tử.
Rào cản lớn nhất theo bà Quyên chính là tâm lý của người kinh doanh. Thói quen trước nay là phải gặp mặt trực tiếp, "tay ký mắt thấy" trên bản giấy có đóng dấu mộc đỏ thì mới thực sự an tâm. Khi chuyển sang chữ ký số, nhiều đơn vị vẫn mang tâm lý e dè, thiếu tự tin.
Bà Hồ Thị Quyên, Phó giám đốc ITPC, khuyến khích các doanh nghiệp chủ động trang bị kiến thức - Ảnh: TN
"Do đó, việc chủ động trang bị kiến thức pháp lý và các công cụ phòng ngừa rủi ro là điều không thể thiếu, bởi "thà phòng ngừa từ sớm còn hơn để sự cố xảy ra mới tìm cách gỡ""- bà Quyên đặt vấn đề.
Theo luật sư Châu Việt Bắc, Phó giám đốc VIAC Chi nhánh TP.HCM, sự tham gia ngày càng sâu của trí tuệ nhân tạo (AI) vào việc soạn thảo, đàm phán và thực thi hợp đồng đang đặt ra bài toán pháp lý hai mặt: vừa hỗ trợ đắc lực nhưng cũng tiềm ẩn nhiều hệ lụy mới. Thực tế, VIAC đã bắt đầu tiếp nhận các vụ tranh chấp thương mại có yếu tố AI.
Cũng theo ông Bắc, Luật Giao dịch điện tử 2023 đã gỡ bỏ các rào cản loại trừ trước đây, tạo cơ sở vững chắc để thông điệp dữ liệu có giá trị như văn bản, bản gốc và làm chứng cứ trước cơ quan tài phán...
Muôn kiểu rủi ro từ email, chữ ký scan
PGS.TS Nguyễn Xuân Minh, Phó giám đốc thường trực Cơ sở II Trường ĐH Ngoại thương tại TP.HCM (Trọng tài viên VIAC), cho rằng nhiều doanh nghiệp áp dụng công nghệ để cắt giảm chi phí nhưng vẫn phải chuyển phát nhanh chứng từ, in giấy tờ gửi đi khắp nơi để các bên ký xác nhận lại.
Theo ông Minh, rủi ro lớn nhất hiện nay nằm ở giá trị chứng cứ điện tử, tính bảo mật dữ liệu và tranh chấp xuyên biên giới.
Một tình huống rất điển hình là văn bản vừa gửi qua nền tảng số xong thì nhân viên liền gọi báo với bên đối tác của đơn vị rằng "sếp gửi nhầm file", lúc này việc xác định file nào có giá trị pháp lý là dấu hỏi lớn.
Toàn cảnh hội nghị - Ảnh: TN
Nhiều doanh nghiệp thậm chí còn đặt câu hỏi việc cắt ảnh chữ ký scan dán vào file PDF là chữ ký số hợp lệ. Hay như tình trạng email bị tin tặc ngụy tạo đánh lừa đối tác chuyển tiền, hoặc các chế độ gửi email trả lời tự động được kích hoạt vô tình tạo ra các cam kết pháp lý ngoài ý muốn.
Theo luật sư Vũ Lê Bằng, luật sư điều hành Công ty Luật TNHH Nishimura & Asahi Việt Nam (Trọng tài viên VIAC), câu hỏi các doanh nghiệp xuất nhập khẩu đặt ra nhiều nhất là việc sử dụng chữ ký số được cấp phép tại Việt Nam (như Viettel-CA) thì liệu sang thị trường đối tác nước ngoài có được công nhận hiệu lực hay không.
Sự lệch pha trong quy chuẩn chứng thực chữ ký số giữa các quốc gia cùng các lỗ hổng bảo mật trên môi trường mạng vẫn đang là điểm nghẽn lớn cho hoạt động của doanh nghiệp.
Các chuyên gia khuyến cáo chuyển đổi số không đồng nghĩa với việc đánh đổi sự tiện lợi lấy sự lỏng lẻo về quy trình. Tranh chấp thường không phát sinh từ công nghệ, mà bắt nguồn từ cách con người ứng dụng và quản trị nó.
Để tự bảo vệ mình, doanh nghiệp cần khẩn trương chuẩn hóa khung quản trị hợp đồng điện tử nội bộ, thiết lập quy trình kiểm soát chặt chẽ thẩm quyền người ký, đầu tư hạ tầng an ninh mạng và chủ động đưa các điều khoản dự phòng rủi ro công nghệ vào thỏa thuận giao dịch ngay từ đầu.
 Phụ huynh 'sập bẫy' sách giáo khoa giả mua online, mua trên sàn giá tăng gấp đôi |  Kinh doanh online: Hết thời giấu doanh thu, trốn thuế |  Trend làm đẹp đổi xoành xoạch, doanh nghiệp chạy sao cho kịp? |
