Reuters trích dẫn các nguồn thạo tin, cơ chế này không sử dụng thanh toán trực tiếp qua hệ thống ngân hàng quốc tế. Thay vào đó, dầu thô Iran được quy đổi thành các khoản tín dụng, sau đó dùng để thanh toán cho hàng hóa và dịch vụ xuất khẩu từ Trung Quốc, thành viên của BRICS.
Nguồn tin cho biết mô hình này đã trở thành "phao cứu sinh" tài chính đối với Tehran trong những năm gần đây, khi Mỹ liên tục tăng cường các biện pháp cấm vận kinh tế và quân sự liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran.
Ở chiều ngược lại, Trung Quốc, quốc gia nhập khẩu dầu thô lớn nhất thế giới, cũng hưởng lợi khi tiếp tục tiếp cận nguồn dầu Iran với mức giá ưu đãi, đồng thời giảm nguy cơ để các ngân hàng và doanh nghiệp trong nước bị đưa vào tầm ngắm của các lệnh trừng phạt quốc tế.
Mỹ từng áp đặt trừng phạt đối với một số doanh nghiệp nhỏ của Trung Quốc bị cáo buộc mua hoặc hỗ trợ vận chuyển dầu Iran. Tuy nhiên, Washington chưa áp dụng những biện pháp mạnh nhất có thể gây tác động lan rộng tới kinh tế toàn cầu.
Sức ép được đẩy lên cao hơn trong tháng 8 khi Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cảnh báo các quốc gia cần cắt giảm quan hệ kinh doanh với Iran nếu không muốn đối mặt nguy cơ bị loại khỏi hệ thống tài chính dựa trên đồng USD.
Diễn biến này xảy ra trong bối cảnh Hải quân Mỹ tái lập phong tỏa hàng hải đối với Iran từ ngày 14/7. Theo Reuters, kể từ thời điểm đó đến nay, chưa có chuyến hàng dầu thô nào của Iran vượt qua eo biển Hormuz để đến Trung Quốc thành công.
Dù vậy, Reuters cho biết chưa thể xác định chính xác mức độ ảnh hưởng của cuộc phong tỏa đối với cơ chế "đổi dầu lấy hàng", vốn được hai nước duy trì trong nhiều năm.
Theo các nguồn tin, Iran đã sử dụng cơ chế này để nhập khẩu thuốc men, ôtô, thiết bị viễn thông và nhiều loại hàng hóa khác từ Trung Quốc. Ngoài ra, trong ít nhất 1 trường hợp trong năm qua, hình thức thanh toán này còn được sử dụng để thực hiện các hợp đồng cung cấp thiết bị phòng không trị giá hàng triệu USD cho Tehran.
Hiện tại, cả Bắc Kinh và Tehran đều không bình luận trực tiếp về những thông tin được nêu.
Bộ Ngoại giao Trung Quốc chỉ cho biết không nắm được cơ chế giao dịch mà Reuters đề cập, đồng thời tái khẳng định Bắc Kinh luôn phản đối các lệnh trừng phạt đơn phương không được Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc thông qua.
Theo dữ liệu của Kpler, Trung Quốc hiện là khách hàng lớn nhất của dầu Iran, chiếm hơn 80% lượng dầu xuất khẩu của nước này trong năm 2025, tương đương trung bình khoảng 1,4 triệu thùng mỗi ngày.
2 nước từng ký thỏa thuận đối tác chiến lược kéo dài 25 năm vào năm 2021, bao trùm nhiều lĩnh vực như năng lượng và hạ tầng. Tuy nhiên, phần lớn nội dung hợp tác vẫn chưa được công khai.
Reuters cho biết cơ chế "đổi dầu lấy hàng" chỉ là một trong nhiều phương thức Iran sử dụng để mua hàng hóa từ Trung Quốc mà không phải thanh toán trực tiếp qua hệ thống ngân hàng quốc tế.
Theo các nguồn tin phương Tây, bên mua đại diện cho doanh nghiệp dầu khí quốc doanh Zhuhai Zhenrong từng chuyển hàng trăm triệu USD mỗi tháng vào một thực thể tài chính có tên ChuXin tại Trung Quốc. Khoản tiền này được sử dụng để thanh toán cho các hợp đồng dầu với một công ty đăng ký tại Hong Kong có liên hệ với Công ty Dầu khí Quốc gia Iran (NIOC).
Sau đó, ChuXin sẽ chuyển tiền cho các doanh nghiệp Trung Quốc xuất khẩu hàng hóa hoặc tham gia xây dựng hạ tầng tại Iran, nhiều khả năng thông qua các tổ chức tài chính khác trong nước.
Khoảng 70% nguồn tiền từ dầu Iran được cho là dùng để tài trợ các dự án hạ tầng, trong khi phần còn lại được chuyển vào một công ty chuyên trách (SPV) phục vụ thanh toán cho các nhà cung cấp hàng hóa.
Các nguồn tin Iran cho biết SPV này được đồng quản lý bởi một tổ chức đại diện Bộ Thương mại Trung Quốc và một đơn vị có liên hệ với Ngân hàng Trung ương Iran. Khi Tehran phê duyệt nhu cầu nhập khẩu, phía Iran sẽ thông báo để đối tác Trung Quốc giải ngân cho doanh nghiệp cung cấp hàng hóa.
Reuters cho biết không tìm thấy hồ sơ đăng ký của ChuXin trong cơ sở dữ liệu doanh nghiệp Trung Quốc. Một nguồn tin thậm chí cho rằng thực thể này "có thể chỉ tồn tại trên một bảng tính", cho thấy mức độ bí mật của cơ chế thanh toán.
Các nguồn tin ước tính trong vòng 1 năm qua, từ 2 đến 2,5 tỷ USD đã được luân chuyển thông qua SPV này.
Theo Andrea Ghiselli, giảng viên chính trị quốc tế tại Đại học Exeter (Anh), Bắc Kinh muốn chứng minh rằng họ không dễ dàng bị Washington ép buộc bằng các lệnh trừng phạt thứ cấp. Tuy nhiên, Trung Quốc cũng không muốn các ngân hàng và doanh nghiệp lớn của mình bị loại khỏi hệ thống tài chính quốc tế.
Theo Reuters
