Giữa thời điểm nhu cầu trái cây được kỳ vọng tăng cao dịp Trung thu , thanh long tại vùng trồng lớn Bình Thuận trước đây lại có lúc rớt xuống chỉ 1.000-2.000 đồng/kg. Nguyên nhân không chỉ nằm ở lượng hàng dồn vào chính vụ mà còn cho thấy áp lực ngày càng lớn khi thị trường Trung Quốc tự chủ nguồn cung.
Tại xã Hàm Kiệm (tỉnh Lâm Đồng) những ngày qua, gia đình ông Võ Đức Thành vừa bán gần 3 tấn thanh long nhưng số tiền thu về chưa đến 6 triệu đồng.
“ Dù đã lường trước là giá vào chính vụ mùa thuận sẽ không cao, Giá này không đủ tiền công chăm sóc, thuốc bảo vệ thực vật, chưa kể phân bón và các chi phí khác ”, ông Thành nói.
Giá xuống quá thấp khiến một số nhà vườn không còn mặn mà thu hoạch. Có nơi thương lái không đến mua, người trồng đành cắt bỏ những trái không đạt chất lượng hoặc để chín rộ ngoài vườn.
Điều đáng nói, mức giá này xuất hiện chỉ ít lâu sau khi thanh long đầu vụ chính có giá rất cao. Tháng 7, thanh long chong đèn được thu mua 28.000-32.000 đồng/kg, trong khi thanh long ra trái tự nhiên cũng đạt 25.000-27.000 đồng/kg.
Thanh long tại vùng trồng Bình Thuận cũ có thời điểm rớt giá xuống chỉ 1.000-2.000 đồng/kg.
Hàng dồn một lúc, thị trường không tiêu thụ kịp
Theo ông Huỳnh Cảnh, Chủ tịch Hiệp hội Thanh long Bình Thuận tỉnh Lâm Đồng, thanh long hiện không gặp vướng mắc về thông quan tại các thị trường. Vấn đề nằm ở chỗ một số lứa gần đây có sản lượng tăng đột biến trong khi sức tiêu thụ của thị trường không tăng tương ứng.
“ Có những thời điểm sản lượng tăng quá cao, trong khi nhu cầu thị trường chỉ có chừng đó. Khi lượng hàng vượt quá sức tiêu thụ thì thị trường không xử lý kịp, từ đó giá giảm ”, ông Cảnh phân tích.
Theo ông Cảnh, mức hòa vốn đối với thanh long vụ thuận khoảng 6.000 đồng/kg, trong khi vụ nghịch khoảng 9.000 đồng/kg. Những lứa trước từng có thời điểm giá bán trên 10.000 đồng/kg, giúp người trồng có lợi nhuận. Nhưng với những hộ rơi đúng vào lứa thu hoạch dồn dập, giá xuống thấp, việc hòa vốn trở nên khó khăn.
Thanh long là loại cây có thể cho trái quanh năm và người trồng chủ động điều chỉnh thời điểm ra hoa bằng phương pháp chong đèn. Tuy nhiên, hàng năm vẫn có mùa cây ra hoa tự nhiên.
Anh Nguyễn Quốc Huy, thương lái mua thanh long ở xã Hàm Minh, cũng cho rằng tình trạng dồn hàng thường xảy ra vào chính vụ. Năm nay, nhiều nhà vườn cùng kỳ vọng bán được hàng vào dịp rằm tháng 8 khiến nguồn cung tập trung lớn, trong khi sức mua không tăng.
Với những loại thanh long không đạt chuẩn, tình trạng còn nghiêm trọng hơn. Theo ông Huy, giá nhiều loại chỉ còn khoảng 2.000-3.000 đồng/kg.
Sản lượng dồn vào cùng thời điểm khiến nguồn cung vượt khả năng hấp thụ của thị trường, tạo áp lực lên giá thanh long.
Áp lực lên giá không chỉ đến từ lượng hàng. Theo ông Cảnh, lứa vừa rồi vừa có sản lượng lớn vừa chịu ảnh hưởng của dịch bệnh do mưa nhiều. Nấm bệnh phát sinh khiến tỷ lệ trái đạt tiêu chuẩn xuất khẩu thấp, qua đó kéo mặt bằng giá xuống.
“ Mưa nhiều khiến chất lượng thanh long giảm. Nấm bệnh và rầy nâu gây hại trên vỏ trái, làm giảm tỷ lệ hàng đạt chất lượng cao. Nhiều vườn không có trái loại 1, số trái loại 2 cũng rất ít, trong khi loại 3 và loại 4 chiếm tỷ lệ lớn ”, ông Cảnh cho biết.
Đây là điểm quan trọng bởi cùng một vườn thanh long nhưng giá bán không chỉ phụ thuộc vào sản lượng mà còn phụ thuộc vào tỷ lệ trái đạt chuẩn. Khi chất lượng thấp, phần lớn sản phẩm phải tiêu thụ ở thị trường nội địa, một số nhà vườn thậm chí không tìm được đầu ra, phải bỏ trái hoặc tận dụng làm thức ăn cho bò.
Ông Cảnh cho biết thêm hiện giá thanh long đến hôm nay đã bắt đầu tăng trở lại, thanh long ruột trắng loại đạt tiêu chuẩn xuất khẩu khoảng 10.000 đồng/kg; ruột đỏ khoảng 10.000-15.000 đồng/kg. Tuy nhiên, thanh long không đạt chuẩn vẫn có giá thấp.
Trung Quốc giảm mua
Nếu việc dồn hàng lý giải cho cú giảm giá trong ngắn hạn, thì sự thay đổi của thị trường Trung Quốc lại là vấn đề mang tính dài hạn.
Theo ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam (Vinafruit), từ năm 2022 đến nay, Trung Quốc đã chủ động được nguồn cung thanh long trong nước.
Nhiều nhà vườn thu hoạch thanh long trong tình trạng giá bán thấp, không đủ bù chi phí chăm sóc.
Hiện Trung Quốc có khoảng 65.000 ha thanh long, sản lượng khoảng 1 triệu tấn/năm. Mùa vụ của nước này kéo dài từ tháng 5 đến tháng 11, đúng giai đoạn thanh long Việt Nam bước vào vụ thuận.
Khi nguồn cung nội địa tăng, nhu cầu nhập khẩu từ Việt Nam giảm. Thanh long Việt Nam vì vậy không chỉ cạnh tranh với những quốc gia xuất khẩu khác mà phải cạnh tranh trực tiếp với sản phẩm được trồng ngay tại thị trường tiêu thụ lớn nhất của mình.
Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam
“ Càng ngày họ càng trồng nhiều thì nguồn cung trong nước càng tăng, nhu cầu nhập khẩu cũng giảm ”, ông Nguyên nói.
Trước đây, Trung Quốc chiếm khoảng 80% thị trường xuất khẩu thanh long Việt Nam. Theo ông Cảnh, hiện tỷ trọng này còn khoảng 55%. Nguyên nhân một phần là Trung Quốc đã tự trồng được thanh long.
Trong khi đó, theo ông Nguyên, chi phí logistics, vận chuyển cũng tạo thêm áp lực khi xuất khẩu. Đây là thay đổi căn bản đối với ngành thanh long. Nếu trước đây sản lượng tăng có thể tìm cách đẩy mạnh xuất khẩu sang Trung Quốc, thì nay khả năng này không còn như trước.
Ông Nguyên dẫn ví dụ, nếu đưa thanh long sang Mỹ hoặc châu Âu bằng đường biển mất khoảng 45 ngày thì rất khó, bởi thời gian bảo quản thanh long khoảng 40 ngày. Nếu vận chuyển bằng đường hàng không, chi phí lại quá cao để có thể tiêu thụ với sản lượng lớn.
Thanh long chủ yếu được xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc.
Các thị trường tiêu thụ mạnh thanh long vẫn tập trung ở Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc, trong đó Trung Quốc có lợi thế về vị trí địa lý và quy mô thị trường.
Theo ông Nguyên, diện tích thanh long Việt Nam đã giảm đáng kể từ năm 2022. Trước đây, diện tích từng khoảng 55.000 ha, hiện còn khoảng 35.000-40.000 ha. Tại những vùng trồng lớn, một bộ phận người dân đã chuyển sang cây khác khi giá thanh long không còn tốt.
Tuy nhiên, giảm diện tích không đồng nghĩa với việc bài toán cung cầu được giải quyết ngay. Bởi thanh long có một đặc điểm khác nhiều cây ăn trái khác là người trồng có thể chủ động điều chỉnh mùa vụ bằng cách chong đèn.
Với vụ thuận, cây ra hoa tự nhiên, không cần xử lý bằng đèn nên chi phí thấp hơn. Nhưng nếu quá nhiều nhà vườn cùng để cây ra trái vào thời điểm này, lượng hàng sẽ tập trung, trong khi đây cũng là lúc Trung Quốc có nguồn cung nội địa lớn.
Ngược lại, vào vụ nghịch, từ khoảng tháng 12 đến tháng 4 năm sau, người trồng có thể chủ động chong đèn để kích thích cây ra hoa. Đây cũng là giai đoạn lợi thế của thanh long Việt Nam rõ hơn do điều kiện thời tiết khiến Trung Quốc khó sản xuất với sản lượng lớn.
Thanh long được rao bán với giá thấp trên mạng xã hội.
Theo ông Nguyên, trước năm 2022, mỗi năm Việt Nam có thể xuất khẩu khoảng 1 tỷ USD thanh long. Sau đó, con số này giảm xuống khoảng 500-600 triệu USD.
Giá thanh long hiện đã nhích lên khi lứa rộ qua đi, nhưng bài toán lớn hơn vẫn còn đó, sản xuất vào thời điểm nào, kiểm soát chất lượng ra sao và bán cho thị trường nào.
Nếu vẫn tập trung sản xuất đại trà vào chính vụ, trong khi thị trường tiêu thụ lớn cũng đồng thời có nguồn cung nội địa, những đợt “được mùa, mất giá” có thể tiếp tục lặp lại.
Với thanh long, bài toán hiện nay vì thế không còn đơn thuần là làm sao trồng được nhiều hơn, mà là làm sao chủ động được mùa vụ, kiểm soát chất lượng và lựa chọn thị trường phù hợp. Khi những thị trường từng tiêu thụ phần lớn sản lượng đang dần tự chủ nguồn cung, việc rải vụ, nâng tỷ lệ trái đạt chuẩn và mở rộng đầu ra sẽ quyết định khả năng duy trì giá trị của thanh long trong những mùa vụ tiếp theo.
Năm 2025 xuất khẩu thanh long đạt kim ngạch 508 triệu USD, giảm 1,6% so với năm 2024. Đây là mức thấp nhất trong 10 năm qua.
Thanh long Việt Nam hiện đã xuất khẩu tới hơn 20 nước, trong đó khoảng 13 nước bảo hộ về chỉ dẫn địa lý; sản phẩm cũng đã vào được những thị trường như Mỹ, Nhật Bản, Australia và châu Âu.
